Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

Əsəbiləşəndə bıçaq itiləyirəm – İlqar Fəhminin müsahibəsi
1378
18 Yanvar 2021, 11:34
 Əşyaların da insanlar kimi taleyi var: Əşyalara gözəyarı, saya baxmaq, itib-batmasını eyninə almadan yanaşmaq çətindir. Hərəsi hansısa anın, bir dolu zamanın xatirələri ilə bağlıdır. Əşyanı alanda, əldə edəndə bilmirsən başına nə gələcək: sahibindən az yaşayan da olur, çox ömür eləyən də... "Əşyaların taleyi” layihəsinin budəfəki qonağı AYB-nin katibi, yazıçı İlqar Fəhmidir. Bu dəfə İlqar bəyi öz əşyalarının gözü ilə görək, onların təqdimatı ilə tanıyaq...
 
 

 – İlqar müəllim, sizin üçün əşyalar nə deməkdir, onlar sizin həyatınızda hansı önəmi kəsb edir?
 – Ümumiyyətlə, əşya öz maddi mövcudluğunda heç bir əhəmiyyət kəsb etmir. İstənilən əşya mifləşəndə yaşam qazanır. Onu mifləşdirmək üçün də əşya hansısa hadisələrin içində olmalıdır. İndiki dövrdə bir o qədər yoxdur, amma XIX əsrin sonları XX əsrin əvvəllərində rus ədəbiyyatında Çexovdan tutmuş Turgenyevə qədər xeyli simvol əşya vardı.   Elə "Albalı bağı”nı misal gətirək. Orda söhbət, əlbəttə ki, beş-on ağacdan getmir. Burda ağac mifə çevrilib. Niyə? Ona görə ki, onun ətrafında baş verən hadisələr, konfliklər, düşüncələr, fikirlərin energetikasını özünə çəkir və beləcə sadəcə bir maddi əşya olmaqdan çıxır, dönüb olur mif. Yəni orda bir ideya var.  Yaxud bizim   Şuşamız var. Və bu bir şəhərdir. Daşdan, qaladan, dağdan, meşədən, qayadan ibarət digər şəhərlər kimi bir şəhər. Amma onu müqəddəsləşdirən, bizim üçün bir növ Kəbəyə çevirən nədir? Ətrafında baş verən hadisələr, onun tarixi.  Şuşa Azərbaycan xalqı üçün artıq arxetipdir. Necə ki, müsəlman aləmi üçün Məkkə, Mədinə, Qüds anlayışları var. Yəni orda bir qüdsiyyət var, müqəddəslik var.  Amma belə baxanda maddi mənada o da başqa şəhərlər kimi adi şəhrdir. Fəqət bizim üçün mifə çevrilmiş bir şəhərdir. Bu baxımdan,  istənilən əşyalar da insanların münasibətlərinin, insanların fikir, düşüncə, təfəkkürünün ortasında qalanda, ona müəyyən energetika yüklənəndə o artıq əşyalıqdan çıxır.  Bir nümunə çəkim.   Fransızların məşhur "Köhnə tüfəng” filmi var. Almanları qəsri ələ keçirirlər. Və fransızlardan birinin arvadını öldürürlər. O da babasının köhnə tüfəngini götürüb qəsrin içindəki bütün almanları öldürür. Məsələn, o tüfəng artıq adi tüfəng deyil. O, frasızların paslanmış, köhnəlmiş, cəsarətinə, şücaətinə, ruhuna işarədir, qisas almağa qadir bir obrazıdır. Ona görə də deyirəm ki, heç bir maddi detal özü-özlüyündə hansısa fərqli bir auraya, atmosferə malik deyil. Onu o hala gətirən, mifə çevirən insanlar və ətrafındakı hadisələridir. 
 
 

 – Bu layihədə hər müsahib özünə doğma, daha çox da tarixçəsi olan əşyalardan danışır. Biz sizə bu müsahibə ilə bağlı müraciət edəndə atanıza aid təmir alətlərindən danışmaq istədiniz. Sizin üçün həmin əşyalar hansı mahiyyəti daşıyır və nə üçün sizə bu qədər əzizdirlər?
 – Həmin əşyalar əslində, adi, sıradan kiçik təmir əşyalarıdır. Amma mənim üçün maraqlı və əhəmiyyətli olan nəydi? Təbii ki, hər bir insanın gözündə atası güclüdür,  böyükdür, hamıdan artıqdır. Mən dünyaya gələndə atamın əlli yaşı vardı. Mən dünyanı dərk etnəyə başlayanda onun artıq altmış yaşı vardı. Amma altmış yaşa rəğmən, o zamana uyğun müxtəlif texniki avadamlıqlarla – saat, televizor, maqnitafon və sairənin iş prinsipi ilə çox maraqlanırdı. Nəsə xarab olanda özü təmir etməyə çalışırdı. Artıq altmış yaşlarında olmasına baxmayaraq, yenə də öyrənməyə can atırdı. Özünün də bir az bu sahdə biliyi vardı, amma xoşlayırdı ki, özü əşyaları söküb içini tam öyrənsin, bilsin ki,  orda nə var, nə yox. Bunu tam öyrənməyincə əl çəkmirdi. Və növbəti dəfələrdə həmin əşyalar xarab olanda artıq onları özü təmir edirdi. Paltaryuyan maşından tutumuş maqnitafona qədər nə sıradan çıxsa, mütləq özü baxırdı.  Hətta televizorda çox ciddi problem olmasa düzəldir və bunu mənə də öyrədirdi. Sözümün canı odur ki, altmış yaşlarında olsa belə bilmək və öyrənmək ehtirası onda davam edirdi. Özü lap əvvəllər rəssam olmaq istəyibmiş, sonradan fikrini dəyişib fotoqraf olub. Daha sonralar neft və energetika sahələribdə işləyib. Onun o öyrənmək yanığısı həmişə diqqətimi çəkirdi. Onda qəribə bir inadkarlıq vardı həm də. Deyirdi ki, axı niyə mən bunu edə bilməyim, bacarmayım axı? Bunu edə bilənlər məndən artıq deyil ki?! Və zamanla öyrənirdi də. Bundan başqa, evdə təmir işlərini də öyrənmişdi. Divar kağızı çəmək, rəngləmək, suvamaq – hər şeyi öyrənmişdi. O vaxt suyumuz gəlmirdi, özü evimizə su xətti çəkdi. Mən də ona kömək etmişdim.  İşlətdiyi o alətlərdən böyüklərini yox (onlar qalmayıb), ancaq kiçiklərini saxlamışam. Bir məsələ də var ki, o vaxt alətlər indiki kimi rahat tapılmırdı.
 
 
 
 Bəzən balaca bir alət üçün Moskvaya gedən olanda xahiş edib aldırırdı. Bircə saat təmirindən başqa, bütün etdiklərini bacarıram. Saat təmirinə girişə bilmirəm. Çox xırdaçı iş olduğundan ona səbrim çatmaz. Qalan bütün xırda təmir işlərini evdə özüm edirəm. Amma onda olan inadkarlıq, sanki mənə yaradıcılıqda xüsusi bir enerji verib. Eyni vaxtda kino, televizya, ədəbiyyat... və bunların heç biri qətiyyən rahat başa gəlməyib. Hər birindən ötrü çox əziyyətli örənmə prosesindən keçmişəm. Eynən  maşın sürmək prosesi kimi... Bir dəfə alınmır, iki dəfə alımır, axırı öyrənirsən, alınır. Həmin prosesi teatrda da keçmişəm. Cənnət Səlimova başımın üstündə dayanıb, həmin o şeyləri  təlqin edə-edə, örədə-öyrədə nəticə əldə etmişəm. Və kinoda da həmin prosesi keçmişəm. Rəhmətlik Fikrət Əliyevin zəhməti çox olub üstümdə. Birinci ssenarimi mən düz bir ilə yazmışam. Yazırıdım, oxuyub geri qaytarırdı, yazırdım yenə geri qaytarırdı. Elə deyirdi ki, kinonu hiss etmirsən, bu kino deyil,  bu romandı, povestdi – prozadı. Öyrənənə qədər xeyli zaman keçib. Deməyim odur ki, atamdakı inadkarlıq mənə də keçib. Həmişə "mən bunu bacararam” demişəm. Həmin bu inadkarlıq məndə  həyatda da, yaradıclıqda da özümü göstərib.  Bir çox məsələlərdə olduqca soyuqqanlıyam. Əlimdən çıxan heç nəyə görə heyifsilənmirəm. Deyirəm, "oldu, oldu da". Amma yaradıcılıqda nəsə etmək istəyəndə inadla sonuna qədər getmişəm. Atamla bircə fərqimiz var. O, dəhşətli dərəcədə səliqəli idi. Mən isə pintiyəm, səliqəsizəm. O, bir iş görəndə əvvəlcədə hər şeyi ölçüb-biçirdi, işini tər-təmiz görürdü. Amma mən yox. Pinti, əyri-üyrü düzəldəcəm, amma işləyəcək. Mənim fikrimdə bir fikir vardı ki, onun düzəldə bilmədiyi bir əşya yoxdur, bacarmadağı, əlindən gəlmədiyi bir şey yoxdur. Yadımdadır ki, bir dəfə, bu elektron saatların təzə çıxan vaxtları idi, sinif yoldaşlarımdan birinin saatı xarab olmuşdu, mən də dedim ki, atam hər şeyi düzəldə bilir. Gətirdim evə ki, baxsın, düzəltsin. O da baxdı, dedi ki, yox, mənim elektronikadan başım çıxmır. Və mənə onu bu sözləri çox qeyri-adi gəldi. Yəni necə ola bilər ki, atamın nədənsə başı çıxmasın, bilməsin. Böyüyəndən sonra başa düşdüm ki, onun içi mikrosxemdi, ona görə atam düzəldə bilməyib. Amma mənim gözümdə atam hər işi bilən adam idi. Və o alətlər də sanki hər şeyin təmirinə yararlı idi.
 
 

 Atam Neft daşlarında – buruqlarda usta köməkçisi işləyirdi.  Onun öz işi ola-ola krançının da işini görürdü, ona kömək edirdi. Çörək orda bişirilirmiş, atam da, başqaların da bəyənmirlərmiş. Çörək hər dəfə bir cür alınırmış. Atam o işə də əl qoyub. Gündüz buruqlarda işləyib, axşam da çörək bişirib. Bunu özü deməzdi, danışmazdı. Dostları danışanda eşitmişdim. Təsəvvür edin bu adam eyni zamanda həm usta köməkçisi işləyib, həm krançının işini görüb, həm də gecələr çörək bişirib. Hamı da  onu bişirdiyi çörəkdən istəyirmiş. Bax, atamın bu inadkarlığı mənim üçün böyük bir şey idi. Mənim nəzərimdə ata o obrazdı ki, o hər şeyi bacarır.
 
 – Sizcə, atanız sağ olsaydı həmin alətlər sizdə bu qədər duyğular, düşüncələr oyadardımı, yaxud sizin üçün bu qədər önəm kəsb edərdimi?
 – Yox, məsələ onun yoxluğu deyil. O həftələrlə işləyirdi. Özü də səliqəli  olduğundan alətlərini qutularda hamısını ayırca, sahmanla yığırdı. Kimsə dəyib qarışdıranda əsəbiləşirdi. Əlimdə nəsə sınanda məni danlayırdı. Amma o işdə olanda  alətlərini baxırdım. Düzdür, sonradan hamısnı bacardığım qədər eynən onun kimi yığırdım. Amma o gələn kimi bilirdi, hirslənirdi.  Mən o alətlərə o həyatda olan vaxtlarda nəsə etməyə çalışırdım. Nəsə alınırdı, nəsə yox. Məktəbdə uşaqlarda da nəsə xarab olanda deyirdim gətirin mən düzəldim. Mən Dağlı məhəlləsində böyümüşəm. Oralarda da bıçaq gəzdirmək prestij sayılırdı. Adətən, bıçaqlar yanakı, içəridən açılırdı. Amma bizdə bir oğlan vardı, onun bıçağı içəridən düz çıxardı. Bunun yay sistemi xarab olmuşdu. Dedim, ver atam düzəldər. Atamın başı qarışdı, vaxt edib düzəldə bilmədi, sonra da dənizə getdi. Mən də axı oğlana söz vermişdim. Özüm onu söküb sistemin əsas mahiyyətini öyrəndim. Və hansısa alətin yayını çıxardıb buna saldım, onu buna, bunu ona caladım, axırı ki, düzəltdim və oğlana atamın düzəltdiyini dedim. Amma o vaxtacan bıçağı göstərdiyi heç bir usta onu düzəldə bilməmişdi.  Sözümün canı odur ki, o həyatda olan vaxtlarda da məndə ona bənzəmək ehtirası vardı. Ona görə də alətləriylə nəsə bir iş görəndə özümü onun kimi hiss edirdim. İnsanın atayla özünü identifikasıya etmək hissi ki var, məndə bu hiss elə o vaxtdan var. Düşünmürəm ki, indi o həyatda yoxdur deyə onun yadigar əşyaları mənə bu qədər əzizdir. Xeyir. Əksinə hesab edirəm ki, ona  indi edə bildiklərimi göstərə bilsəydim, bununla fəxr edərdi.
 
 – İndi soruşacağım məsələ gələcəyə ünvanlıdır, anlayıram ki, gələcəyi dəqiqliklə heç kəs bilmir. Sualıma ailə üzvlərinizin, xüsusən övladlarınızın bugünkü maraqlarını nəzərə alaraq cavab verə bilərsiniz. Sizə uzun və sağlam ömür arzulayaraq soruşmaq istərdim: Necə düşünürsünüz, uzaq gələcəkdə övladlarınız üçün də sizin qoruduğunuz əşyalar əziz olacaqmı? Yoxsa sizə aid başqa yadigarlar onlara daha məhrəm təsir bağışlayacaq?
 – Kiçik oğlumu deyə bilmərəm, onun yaşı azdı və xasiyyəti də məndən fəqlidir. Amma böyük oğlum kitablarla böyüyüb. Hiss edirəm ki, kitablarım olan yer onun üçün çox əzizdir. O da özünü orda rahat hiss edir. Həm də evdə indi mən nəsə düzədəndə o da mənə kömək edir, maraqlanır.  Çalışırıq ki, bir yerdə edək. Mənə elə gəlir ki, mənim atamın təmir işlərinə  göstərdiyim həvəs qədər nəsə etməyə həvəsi yoxdur, amma kitabxanam onun üçün bir həyat mənbəyidir. Mən işlərlə bağlı çox evdə ola bilmədiyimdən yazı masamda daha çox o oturur və bilirəm ki, orda – mənim yerimdə oturanda özünü mənə bənzədir. Bu il universitetə qəbul oldu. O hazırlıq dərslərini həmin masada öyrənirdi. Hiss edirdim ki, ora ona daha doğma, daha rahat gəlir. Özüm evdə olanda belə şərait yaradırdım ki, orda oxusun. Mənə elə gəlir ki, mənim yazı masam və kitablarım oğlum üçün həmişə dəyərli olacaq. 
 
 – Hansı doğmalaşdığınız, daim karınıza gələn əşyanın yoxa çıxması sizin üçün böyük itki olardı?
 – Əlimdə qələm olmayanda əsəbiləşirəm. Çox başıma gəlib ki, müəyyən çəkilişlərdə, müzakirələrdə baxmışam ki, üstümdə qələm yoxdur. Çıxıb özüm üçün, qələm almışam. Ağır qələmlərə üstünlük verirəm. Yüngül qələm sevmirəm. Film çəkilişləri zamanı olub ki, əlimi atmışam ki, çantamdan qələm götürüm, olmayıb, beynimdəkilər, fikrimdəkilər hamısı qarışıb. Qələm əlimdə fırlanmasa, onu əlimdə hiss etməsəm, sanki duruxuram. Onu mənim üçün heç nə əvəz edə bilmir.  Nəsə bir iş görəndə mütləq təsbeh timsalıda əlimdə qələm olmalıdır. Və müzakirə vaxtı  kağızların üstünə şəkillər çəkirəm. Hərçənd ki, son dövrlərdə qələmlə yazılası, demək olar ki, heç nəyimiz qalmayıb. Amma yenə də olsun, mənim gərək əlimdə qələm ola. Çox böyük qələm kolleksiyam var. Müxtəlif cür qələmlər toplayıram. Çox möhkəm əsəbiləşəndə özüm üçün maraqlı, fərqli bir qələm alıram. Ona baxıb əsəbilərim sakitləşir. Bütün dost-tanışım da qələmə olan sevgimi bilir və mənə çoxluq qələmlər hədiyyə edirlər. Yəni əlimdə qələm olmayanda elə bil psixikam pozulur. Özümü yaxşı hiss etmirəm.
 
 – Həmin qələmlərin arasında sizin üçün xüsusi əziz olanı varmı?
 – Yox. Tez-tez dəyişirəm. Bu, daha çox mənim əhvalımla bağlı olur. Birdən qızılı rəngli qələm əlimdə gəzir. Bir müddət sonra qara... və ya başqası. Amma ümumən ağır qələm sevirəm. Qələmim  əlimdə olmasa heç bir iş görə bilmirəm. 
 
 – Sizi həm Şərq, həm də Qərb mədəniyyətlərinə bələd yazıçısınız. Sizcə, bu iki mədəniyyətin fərqləri əşyalara münasibətdə də təzahür edirmi?
 – Mənə elə gəlir ki, biz burda Aristotel və Platon fərqini önə çıxara bilərik. Şərq mədəniyyətində  həmişə onların əflatunçu olduğunu görmüşəm. Yəni onlar üçün əşyanın özü yox, onun ideyası əhəmiyyətlidir. Amma Avropa aristotelçidir. Bu o demək deyil ki, onlar üçün əşyanın qiyməti maraqlıdır, ideyası yox. Sadəcə onlar əşya və ideyanı bir yerdə qəbul edirlər. Məsələn, əgər qədim Bibliyanı götürsələr, kağızı, cildi və məzmunu bir yerdə qavrayırlar. Və ya bir müqəddəs insan dünyasını dəyişibsə, onun qəbri, türbəsi də onun varlığının bir hissəsi kimi qəbul edilir. Yəni maddiyyatla ideya birləşir.  Aristotelin dediyi kimi, əşyadan ayrı ideya yoxdur. Şərqdəkilər daha çox əflatunçudur. Fikir versək, Şərqdə bir dənə müqəddəsləşdirlən şey var, o da Qurandan gələn Kəbədir. Kəbədəki qara daşdır. Bizim üçün müqəddəs olan  bizim əsərlərimiz, bizim gözəl kəlamalırımızdır. Yəni bizdə daha çox ideya əhəmiyətlidir. Nəyinki onun nümunəsi, detalı. Ona görə mənə elə gəlir ki, Şərq indiyə qədər əşyalara qarşı münasibərlərində əflatunçu qalıb. 
 
 –  Əgər mümkün olsaydı, hansı əşya omaq istərdiniz?
 – Bıçaq olmaq istərdim. Mən əsəbiləşəndə bıçaq itiləyirəm. İtiləmə prosesində nə varsa, məni sakitləşdirir. Bundan başqa, taxta yonmağı da çox sevirəm. Bilmirəm niyə, amma mənim üçün müqəddəs sayıla biləcək, böyük mənəvi psixoloji, mənəvi yükü olan predmetlərdən biri bıçaqdır. Çünki bıçaq həm ölüm gətirir, həm həyat gətirir. Onunla çörək də kəsə bilərsən, adam da öldürə bilərsən. Ərafımızda çox predmetlər var. Amma fikrimcə onların içində ən metafizik əşya bıçaqdır. 
 
 
 Söhbətləşdi: Fərid Hüseyn