Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

Kainat böyük insandır– Fəxrəddin Salim yazır
149
14 İyun 2018, 10:01
 
  Artkaspi.az Fəxrəddin Salimin "Dairə" adlı məqaləsini təqdim edir:
 
  Bütün gedişlər gizli dəftərlərdə bir dönüşə hesablanıb 

  Gediş, yoxsa dönüş? Hansı daha üstündür kainatda? Hər şeyin bir yol olduğu bəllidir. Ancaq yolla getmək, yoxsa bu yoldan qayıtmaq?  Hansı daha gerçəkçidir? Bəlkə sadəcə gediş var? Bəlkə dönüş deyilən şey əfsanədir? Bəlkə doğrudan da heç kim heç bir yoldan qayıtmır? Ümumiyyətlə, geri dönüş varmı? Yoxsa biz onu hələlik yalnızca kompyuter masasında itirilmiş dosyelərin qaytarılmasından başqa heç nədə müşahidə etmirik? Axı həqiqətən də gedən hansı nəsnə geri qayıdıb? 


  Yol nədir? Nə üçündür? Səbəbdirmi, vasitədirmi? Yolun sonu vardırmı? Əgər varsa və həyat hərəkətdən ibarətdirsə, üstəlik hərəkət deyilən şey hələlik yalnız gedişdən, yəni yoldan ibarətdirsə, yolun sonunda həyat bitirmi? Daha dəqiqi, hədəf ölüm deməkdirmi? 
 
  İnsan qəlbi bu sona vardıqda nə edir?

   


  Hər mənada və hər təfəkkürdə ölüm şərti və mərhələli bir anlayışdır. İnanc kateqoriyasında buna axirət, elmdə isə enerjinin itməzliyi qanunu deyilir. İkinci öz təsdiqini çoxdan tapıb. Yəni o, artıq çoxdandır ki, müzakirələrə qapalıdır. Dini məfkurə olan axirət isə heç müzakirəyə çıxarılmayıb belə. Ümumiyyətlə, inanc təfəkkürü əngəlləyən bir şeydir. Qəlbə faydalı olsa da ağıla zərərlidir. Qəlbin hüzuru və ruhun rahatlığı ilə kifayətlənənlər bir mənada çox ağıllı insanlardır. Ancaq əgər onlar bunu bilərəkdən edirsə. Yəni bilginin və məfkurənin içindən keçərək, ruha və qəlbə yaxınlaşırsa, deməli, o insan çox ağıllıdır. Yox, əgər ağlından və müzakirə qabiliyyətindən nəinki istifadə etmir, hətta ondan bixəbərdirsə, o zaman belə inanc kateqoriyasının bircə adı var: cahillik. Heç kim inciməsin, ancaq inanmaq bu qədər asan və hamar olsaydı, mənim şəxsən inanca heç bir sayğım qalmayacaqdı. İnsan nəfəs alıb verərkən belə, bilir ki, nəfəs almasa öləcək. Fəqət, tanrıya inanmaq bu qədər düşüncəsiz, zəhmətsiz bir şey olsaydı, insanları həqiqətə səsləyənlər niyə bütün həyatları boyu əzab çəkir, mübarizə aparırdılar? Axı heç nə əbədi deyil. Dinin də bir sonu var. İnsan qəlbi bu sona vardıqda nə edir? Yanlış anlaşılmasın, din sona çatmır, insanın qəlbindəki dini enerji tükənir. Niyə? Çünki o, təzələnmir, canlı deyil, düşüncədən uzaqdır və artıq qəlbə də hüzur vermir. Mətləbin ən uzağındakı son cümləyə gələrək, onu demək istəyirik ki, inanc düşünüldüyü qədər də sadə, yava bir uşaq oyuncağı deyil. Hər kəsdən alim olmadığı kimi hər kəsdən də iman sahibi olmaz. Fərq ondadır ki, yalançı alim elmin ən aşağı, yalançı mömin isə dinin ən üst qatındadır. Belə olmasaydı, din adına ən yuxarı eşalonda oturanlar ən imanlı insanları elə din adına qətl etməzdilər. Yezid Hüseynin başını Marksın kitabı ilə kəsmədi, Quranla kəsdi.
 
  Bunu fəhm edənlərin dönüşü fəth olur
 
  Gedişdən bir az danışdıq. İndi isə dönüş haqqında bir az düşünək. Hər iksinin ayrı fəlsəfəsi vardır. Gedişin mahiyyətində "hara" kəlməsi, dönüşün mahiyyətində isə "hardan" kəlməsi dayanır. Əslində isə bütün gedişlər bir gün bir qayıdışa hesablanıb. Ömürlük gedişlərin belə sonunda heç olmasa, doğulduğu torpaqda gömülmək nidası vardır. Bu da bir dönüşdür. Nədir qayıdışda bu qədər güclü olan şey?! Onu da əlavə edək ki, həmin bu güc, yəni qayıdış ehtirası çox qeyri-iradi, insan gücünün fövqündə olan bir şeydir. "Əsla dönməyəcəyəm" deyənlərin heç birisi öz məqsədinə çatmayıb. O, bir müddət sonra hansı şəkildəsə mütləq geri dönüb. Məkkədən canını götürüb qaçanlar bir gün qayıdıb oranı fəth edəcəklərini necə güman edə bilərdilər? Məğlub olarkən, qalibiyyəti düşünməkdən daha imkansız, daha absurd bir şey varmı? Ancaq sən demə, bütün gedişlər gizli dəftərlərdə bir dönüşə hesablanıb. Bunu fəhm edənlərin dönüşü fəth olur, fəhm etməyənlərin dönüşü cənazə mərasimi olur. 
  İndi isə qayıdışın paradoksal tərəflərinə baxaq. Biz ondan danışarkən, yuxarıda bir "hardan" kəlməsini işlətdik. Deməli, burada, yəni həm gedişdə, həm də dönüşdə varılacaq məkan çox önəmlidir. Gedişdəki müəmma, yəni varacağın yerin namüəyyənliyi təbiidir. Ancaq dönüşdəki məkanın qeyri-müəyyənliyi alışılmış və asanlıqla qəbul olunan bir şey deyil. Kim döndüyü yerin qoyub getdiyi yer olmayacağına əvvəlcədən inanar? Bəlkə də bunu nəzəri cəhətdən qəbul edər, lakin nəzəriyyə zehnin işidir, duyğuların yox. Həyat təcrübəsi isə onu sübut edir ki, əmələ gələn, yəni praktikaya keçən şeylər təfəkkür və nəzəriyyədən çox, hiss və yaşantının əsəridir. Bu baxımdan, insanın qəbul etmədiyi dəyişiklər onun gedişdəki yox, dönüşdəki məkanda müşahidə etdiyi dəyişikliklərdir. Hamı etiraf edər ki, hətta öz evini bir günlüyünə tərk edən bir insan dönüşdə həmin evdə mütləq cüzi də olsa bir fərqlilik görür. Buradan həm obyektiv, həm də subyektiv görünən belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, dönüşdəki həmin məkan artıq gedişdəki məkan deyil. Onun tərkibi, keyfiyyəti, məhlulu dəyişmişdir. Əlbəttə, təbəddülat hər saniyə diridir. Bəs niyə insan bu təbəddülatı öz iştirakı zamanı görmür, hiss etmir? Bunun cavabı çox sadədir və yerin fırlanmasını onun üstündə olan bizlərin hiss etməməsi kimi bir şeydir. Primitiv elmi nəticələrə görə, fırlanan kürənin bir parçası da biz olduğumuz üçün o fırlanmanı müşahidə etmirik. Müşahidə isə içdən olmaz, çöldən olar. Həmin təbəddülatın bir parçası, iştirakçısı, hətta səbəbkarı və təşəbbüskarı olduğumuz müddətcə biz onu hiss etməyəcəyik. Çünki biz bunu bilərək və məqsədli şəkildə etmirik. Biz dəyişimin qolu bağlı qullarıyıq. Bizim gücümüz çatmayan yeganə şey məhz təbəddülatdır. Çünki təbəddülat həm də gedişatdır. Gedişatı necə durdurmaq olar? 
 
  Gediş bir fəlsəfədir, dönüş başqa bir fəlsəfə

  İndi isə qeyri-iradi olaraq, biz yenə də gedişin üzərinə gəlib çıxdıq. Bunun adına "gedişat" deyiblər, "dönüşat" deməyiblər ki... Deməli dönüşün özü də bir gedişdir. Çünki bəzən döndüyümüzdə vardığımız məkan getdiyimizdə vardığımız məkandan daha gözlənilməz olur. Nəinki illər öncəsinə, dünənə, hətta bir saat öncəyə belə etibar etmək olmaz. Yalnız axmaqlar keçmişə güvənər. Deməli, əgər gedişdə dönüş varışa bağlıdırsa və bu varış hər zaman təbəddülata məruz qalırsa, o zaman geriyə tək bir gerçək qalır. Onun da adı hərəkətdir. Hərəkətin mahiyyəti isə yenilikdir. Yeniliyi təmin etməyən hərəkət hərəkət deyil, ətalət və sükunətdir. Mövlana Rumi mübarək üzünü cahil möminlərin idbar üzünə tutaraq belə deyirdi: "Ey cənnəti arzu edənlər. Sizi hərəkətə keçirməyən imanın sizi Sirat körpüsündən keçirəcəyinə imkan yoxdur". 


  Ancaq hər şeyə rəğmən hərəkət labüddür. İşığa doğru getməyənlər heç də yerlərində durmayıblar. Onlar qaranlığa doğru gedirlər. Çünki durmaq, dayanmaq sadəcə mümkün deyil. Çünki üzərində yaşadığımız dünya, bu dünyanın bir parçası olan və deməli dünya ilə bərabər kainatın bir üzvü olan bizlər daima hərəkətdəyik. Çünki kainat özü hərəkətdədir. 


  Hərəkətin iki qismindən bəhs etdik - gediş və dönüş. Ancaq şəxsən mənim hər zaman izində olduğum üçüncü nəsnə burada da məni rahat qoymur. Ziddiyyətlərin bitdiyi zaman və ziddiyyətin olmadığı, heç başlamadığı bir sferada nə baş verir? Ümumiyyətlə, varmı belə bir sfera? Ziddiyyətsiz, ikiliksiz hərəkət varmı? Əlbəttə yoxdur. Lakin biz ziddiyyətlərin yox olması dedikdə, xəyali, barışcıl, utopik bir şeyi nəzərdə tutmuruq. Bu, daha ziddiyyətli bir şey olardı. Bizim üçüncümüz, birinci və ikincini inkar edən yox, birinci və ikincidən sonra gələn, onların nəticəsi olan üçüncüdür. Yəni, gediş bir fəlsəfədir, dönüş başqa bir fəlsəfə. 
 
  Getdiyin yer döndüyün yer deyil?
 
  Bəs hərəkətin üçüncü kateqoriyası nədir? Cavab verirəm: dairə! O dairə ki, yer də, molekulyar aləm də, planetlər də və hələ ki, elmin təxmini fantaziyası olan dairəvi kainat da həmin görüntüdür. Dairəvi bucaq altında gediş də, dönüş də absurddur. Hara gedirsən, hardan dönürsən? Getdiyin yer döndüyün yer deyilmi? Əlbəttə belədir, çünki dairənin quruluşu və fəlsəfəsi bunu tələb edir. Belə olanda hərəkətin üçüncü şəkli fırlanmaqdır. Buna Anadolu türkləri "dönmək" deyir. Yəni qayıdış olan "dönmək” yox, məhz fırlanmaq olan "dönmək”. Ona görə ki, əgər qayıdışdakı məkan buraxıb getdiyin məkan deyilsə və gedişin axırı mütləq bir qayıdışdırsa, burada ancaq və ancaq fırlanmaqdan, yəni dönməkdən söhbət gedə bilər. Lakin cazibə və qeyri-səlis məntiq qanunlarına əsasən, fırlanan heç bir şey özünü təkrarlamır. Fırlanır amma, bu dairə öz nöqtəsini hər dəfə başqa-başqa yerlərə qoyur. Elə dünyanın ellepsvari görüntüsü də bunu təmin etmək üçündür. 
 



  "Daimi hərəkət" adında bir musiqi əsəri vardır. İnsanlığın ən müəmmalı istedadlarından biri olan böyük Nikollo Paqaninin skripkasından çıxan əsl möcüzənin adıdır. Ümumiyyətlə, bu tipli musiqilər kosmik anlayışla düz mütənasibdir. Paqanininin də, Motsartın da, Baxın da məchulluğu kainatın bilinməzliyindən gəlir. Dahilər Tanrını yamsılayanlardır! (nida işarəsi qoysam da, dırnaq içərisində yazmıram, çünki müəllifi hələ bəlli deyil).


  Dünən nə üçünsə, Kanadanı düşünürdüm (çox güman ki, lənətə gəlmiş informasiya bolluğunun şüur altına itələdiyi mikro dalğaların nəticəsində). Bu ölkənin sakitliyini, ərazisinin genişliyini, təbiətinin gözəlliyini, sərtliyini düşündükcə, nəyə görəsə bu ölkənin çalxantılı qonşularından daha uzaq bir yerinə, daha doğrusu, şimal qərbinə doğru getməyə başladım. Getdim, getdim, uzaqlaşmaq üçün bir az da getdim və baxıb gördüm ki, bir qalmaqaldan qaçıb daha böyük bir qalmaqala yaxınlaşıram. Yəni ABŞ-dan qaça-qaça Rusiyaya yaxınlaşdım. Halbuki, elə oradan qaçıb çox uzun bir yolla, yəni yer kürəsini bir dəfə ölçərək, buralara qədər gəlmişdim. İndi çox asanlıqla, geri dönmədən, əksinə, daha da irəli gedərək qaçdığım yerə gəlib çıxdım. Nədir bu? Niyə belə oldu? Bunun yenə də bir cavabı var: dairə! Əgər dünya dairəvi yox, uzun və ya qədim miflərdə deyilən başqa şəkillərdə olsaydı, hərəkətin mahiyyəti də başqa cür olardı. Ancaq dünya və nəinki dünya, ağlımıza sığışdıra bildiyimiz külli kainat məhz dairəvi məntiqlə düşünülməsi mümkün olan bir anlayışdır. 


  Sonra qalxıb xəritəyə baxdım. Nəzəri olaraq bildiyim şeyi gözlərimlə, beş duyğu orqanımın biri ilə hiss etməyə çalışdım. Və dəhşətə gəldim. Dəlilər kimi düşünməyə başladım – yoxsa Tanrı bizi ələ salır?! Biz nədən qaçırıqsa, elə ona doğru qaçırıq! Nə qədər yüksəliriksə, tənəzzülə bir o qədər yaxınlaşırıq. Sən demə, bu qədər xəyal qırıqlığının, milyon dollarların, şöhrətin, gözəlliyin, maddi, mənəvi varlığın heç bir xoşbəxtlik gətirməməsinin tək səbəbi yerin kürə şəklində olması imiş! Belə düşünmək həqiqətən dəlilikdir. Ancaq bundan da böyük divanəlik bu dairənin içərisində yol axtarmaq deyil? Daha böyük zəkasızlıq durmadan yüksəlmək, daha gözəl, daha üstün olmaq istəyi deyil? Heç mənfilik standartlarını nümunə gətirmədən soruşuram: Dahilər insanlıq yolunda bu qədər irəli getməsəydilər, həmin insanlıq tərəfindən ölümə məhkum olardılarmı? Nə baş verdi? Dahilər cəhalətdən uzaqlaşdıqca ona daha çox yaxınlaşdılar. Adama elə gəlir ki, məhz yerin, yəni dünyanın quruluşu daha da irəli getməyə icazə vermir, ya da buna müsaid deyil. İnanclı biri olsaq, belə düşünməyə əsas var ki, Tanrı belə istəyir. Çünki burada çox böyük güc və israrlı bir iradə hiss olunur. Həmin iradəni daha da dərindən və hüzurlu qəlblə düşünsək, bunun adına İlahi ədalət deyərdik.


  Həmin iradəni və ədaləti təsvir edən biriləri nəhayət ki, tapıldı - hər kəsin tanıdığı semazən dərvişlər. Onlar dönürlər, bizim şivə ilə desək, fırlanırlar. Onlar da məhz yamsılayır. Ancaq yuxarıda dediyim Tanrını yox, kainatının hərəkətini təqlid edirlər. Fəqət bir təsəvvüf ərbabı, irfan dərvişi olaraq, inandığım vəhdəti-mövcud fəlsəfəsinə əsasın, kainat özü Allahdır. Allah kainatın mövcudiyyəti deməkdir. Dolayısı ilə, kainat Allahın vücududur. Böyük Mühyiddin ibn Ərəbi deyirdi: "Kainat-insani-kəbir”. Yəni, kainat böyük insandır! 


  Yəni? Elə sualla başlayan dünya sualla da bitər. Ancaq mən öz kiçik və növbəti dünyamı bu dəfə böyük ədibimiz H.Cavidlə bitirmək istəyirəm: 
Həp rəqs ediyor qanlı Günəş, qanlı üfüqlər,
Həp rəqs ediyor halə qəmər, pənbə şəfəqlər...
Rəqs etmədə hətta o görünməz ulu Məbud,
Rəqs etmədə hətta o vücudi-ədəmalud!