Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

Üç qalan roman
855
19 Yanvar 2018, 18:23
  artkaspi.az Əlabbasın "Üç qalan roman" adlı yazısını təqdim edir:
 
  Tək vaxt qıtlığı və hövsələyə görə yox, çoxu da səhhətimdəki nasazlıqdan dolayı indi hər kitabı, əlimə düşən hər yazını oxumuram daha. Oxuyuramsa da, ya nə vaxtdansa yadımda qalan, sadəcə mütaliəsinə vaxt tapa bilmədiyim  bir kitab, ya ictimai fikrin diqqətini çəkən bir roman, ya da hansısa bir dost yazısı olur o.  Ötən yay Naxçıvanda keçirdiyim biraylıq məzuniyyətimi belə qisim əsərlərdən üçü  - Erix Mariya Remarkın "Zəfər tağı", Sona Vəliyevanın "İşığa gedən yol" və Səməndər Məmmədovun "Faxralılar" romanı   ilə başa vurdum, amma maraqlıdır ki, üst-üstə 1887 səhifə təşkil edən bu üç qalın roman  qətiyyən yormadı məni: hiss etdiyim qədər,  çox-çox fərqli mövzularda qələmə alınmaqlarından savayı, adıçəkilən əsərlərin hər üçü qalan, daha dəqiqi, yararlılıq müddəti xeyli uzun olan  romanlardı.  
 
 
 
  "Zəfər tağı"nda Joan Madu obrazı qarşıma çıxan kimi xatirimdə həmişəlik qara şlyapada və  ciddi görünüşü ilə qalan  Remarkın bütün şüurlu həyatı boyu can atdığı, ancaq vəslinə yetə bilmədiyi valehedici aktrisa Marlen Ditrix canlandı.  Bu gün Hüqonun, Balzakın, Bayronun, Heminqueyin, ümumən, dünyaca məşhur qələm ustalarından bir çoxunun məşuqəsi və ya məşuqələri olduğu kimsəyə sirr deyil. Jizel Destokun Mopassanın, Meyblin Cek Londonun, rəqs ilahəsi Aysedora Dunkanın,  Yeseninin, Lilya Brikin  Mayakovskinin, Bübüsaranın, Çingiz ağanın...  yaradıcılığına təsiri kimin də olmasa, ən azı bioqrafların maraq dairəsində olub.   
  Dünya ədəbiyyatı xəzinəsinə  daha çox müharibə əleyhinə yazılmış əsərlərin müəllifi kimi düşən Remark "Zəfər tağı"nda  sanki öz şəxsi həyatını qələmə alıb (Təxminən, "Üç yoldaş" romanında olduğu kimi). Əsərin qəhrəmanı  mükəmməl təşrih ustası Ravik də vətəndən deportasiya olunur, boş vaxtlarını içki məclislərində, əsasən qadınların əhatəsində keçirir, bir daha Fransaya qayıdır, tutulur və hər şey yenidən təkrar olunur. Bu o illər idi ki, faşizm bir taun kimi Avropada tüğyan eləyirdi. Guya, alman əsgərinin qəhrəmanlığını alçaltdığına görə kitabları yandırılan Remarkın dərbədər ömür tarixçəsi də elə bu cür başlanmışdı. O, əvvəlcə İsveçrəyə sığındı, sonra Fransa həyatı gəldi, Marlendən məhəbbət uma-uma onun eşqilə uçub  Amerikayacan getdi, axırda ömrünü də vətəndən uzaqlarda başa vurdu.  
  - Adam sevməyəndə qocalır, - deyir Remark, - sevməyən adam bu dünyaya məzuniyyətə gəlmiş ölüdür.
Onu Ernest Heminqueyin, Jan Qabenin, Orson Uelsin, Ceyms Stüartın və daha kimlərin əlindən keçmiş  bir qadına doğru çəkən də, bəlkə, adını öz aləmində sevgi qoyduğu bu müəmmalı hiss idi? Hərçənd ona qədər Remarkın həyatında  Qret Qarbo,  Nataşa Braun, Leni Rifenştal, Hedi Lamarr kimi qadınlar olmuşdu. Sonda isə o, Marlenlə yox, digər məşhur bir aktrisa – korifey sənətkar  Çarli Çaplinin keçmiş həyat yoldaşı Polettlə evlənəsi oldu.   
  Bəzən elə görünür ki, Ravik də Parisə sanki bir mühacir və həkim kimi yox, gözəl qadınları dişinə vurmaq üçün üz tutub. Təbii ki, onların içərisində  hamıdan bir pillə öndə dayanan restoran müğənnisi Joan Madunun özünəməxsus yeri var. Remark  həyatda çata bilmədiyi Marlen Ditrixə "Zəfər tağı"nda sanki bu qadının timsalında  qovuşub.
  Amma təbii ki, romanın dəyəri tək sevgi səhnələri ilə süslənmiş, həyat və yaşamaq eşqi saçan bu səhifələrdə deyil. Ağır mühacir həyatı, daim ələ keçmək qorxusu, gizli iş şəraiti Ravikin  zərif duyğularını, həyata olan inam və mübarizə əzmini, bir sözlə, insani dəyərlərini əlindən heç cür ala bilmir. Haake kimi bir qaniçəni  qətlə yetirib öz insanlıq borcundan çıxmaqla o, faşizm cinayətlərinə heç zaman, hətta vətəndən uzaqlarda olanda belə, biganə qalmadığını və bu mübarizədə hər şeyə hazır olduğunu da sübut etmiş olur. Bir yazıçı olaraq dövrün ictimai ziddiyyətlərini ustalıqla yaratmağı bacaran  Remarkın da böyüklüyü onda idi ki, romanlar mövzusu ola biləcək  bir hadisəni  çox ustalıqla  yığcam  hekayələrə sığışdıra bilirdi. Məsələn, "İohan Bartokun qəribə taleyi"ndə olduğu kimi. Vaxtilə  oxuduğum bu balaca hekayədən "Zəfər tağı"ndan aldığımdan  heç də az zövq almadım.  
  Remarkın "faciə iyirmi il davam edəndə onun komediyaya çevrilmək qorxusu yaranır" fikri nəzərimə dərhal Qarabağ hadisələrini, aradan ötüb keçən az qala bir qərinəlik əzab dolu illəri gətirdi və birdən-birə bu dramda bir çoxu kimi indi özümün də  kütləvi səhnələrin ifaçısı  olmağımdan yalnız xəcalət  çəkdim. 
  Əsərlərini bir zamanlar heyran-heyran oxuduğum müəlliflərin şəxsi həyatını, indiki dillə desək, yaşam tərzini gənclik illərində bilməməyimin, ya da çox üzdən bilməyimin, sən demə, xeyri də olub mənə: o, sirlərlə dolu sənət dünyasını mənimçün mənasız və qurama bir aləm olmaqdan, müqəddəs sandığım qələm ustalarını isə gözdən  düşməkdən qoruyub. Nə deyəsən, bəlkə, gerçək heç bu da deyil. Remarkın elə öz sözü, Ravikin dililə Joan Maduya deyilən fikirdi: "Dünyada peşmanlıqdan  mənasız şey yoxdur. Onsuz da heç nəyi geri qaytarmaq olmaz. Yoxsa hamımız müqəddəs olardıq. Həyat bizə kamillik bəxş eləməyib. Kamillərin yeri muzeydir".

 
 
  Ədəbiyyatımızda macəra və detektiv janrın yenidən at oynatdığı, ucuz  məişət romanlarının meydan suladığı,  guya, postmodernist üslubun və  müxtəlif nəzəriyyə və postulatların  hökmfərma olduğu bir vaxtda birdən-birə  "İşığa gedən yol" kimi bir roman? Maraqlıdı. O indiyədək şair, publisist, ədəbiyyatşünas alim, illah da maarifpərvər bir xanım kimi tanıdığım Sona Vəliyevanın əsl nasir keyfiyyətlərini  üzə çıxarmaqdan əlavə, həm də son illər Azərbaycan sənədli-bədii nəsrinin ən mükəmməl nümunəsi kimi  diqqətimi çəkdi. Hiss etdiyim qədər, bu roman Sona xanımın həm nəzəriyyəbazlara, həm də yeni üslub icadı üçün baş sındıranlara bəs qədər tutarlı və layiqli cavabıdır.  
  Müəllif əsasən XIX əsrin ikinci yarısı, qismən isə XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın mədəni, ictimai və siyasi həyatında baş verən təbəddülatları usta bir qələmlə təsvir edib. Bu, tək yurd sevgisi, vətən eşqi, övladlıq borcundan doğan bir nəsnə yox, daha geniş anlamda Azərbaycançılıq məfkurəsindən yaranan bir ideyadır.  Bu mənada "İşığa gedən yol" romanı sözügedən məfkurənin  həm də ədəbi-estetik təlimi və örnəyi kimi artıq bir kitab olaraq ortadadır.
  Sözün ölümə gedən yolunda Azərbaycanın başı bəlalar çəkən aydınları içərisindən məhz Həsən bəy Zərdabini, milli mətbuatımızın yaranmasında əlahiddə xidmətləri olan bir insanı seçib, obrazını yaratmaq, mən bilən, Sona xanımın daha çox maarifçilik ənənələrinə sədaqətindən və öz təbiətindən irəli gələn bir məsələdi.   Bu gün onun respublikamızın ədəbi-elmi mühitində gördüyü işlər, həyata keçirdiyi tədbirlər, ideya müəllifi olduğu layihələr, Seyid Əzimin hələ gənclik illərində Həsən bəyə tövsiyə etdiyi kimi, yolu uzun, yükü  ağır bir sahənin – maarif və mədəniyyətin, elm və təhsilin, bir sözlə, mənəviyyatımızın tərəqqisi və inkişafı yolunda atılan çox vacib addımlardır. Bu mənada müəllifin məhəbbətlə yaratdığı Hənifə xanım obrazında Sona xanımın öz xarakter və xeyirxah əməllərinə uyğun nə qədər oxşar məqamlar tapmaq mümkündü?! Elə Həsən bəy də onu deyirdi: "Əsl təmizlik ruhun və qəlbin bakirəliyidi".
  Deyib də qolunu çırmalayaraq işə məhz qəzetçilikdən başlamışdı Həsən bəy. Halbuki "Əkinçi" tək kənd və kənd təsərrüfatı məsələlərinin təbliğatı ilə deyil, onun yaradıcısına maarifçilik, elm, təhsil və tərəqqinin inkişafı üçün bir tribuna olaraq  lazım idi. O, dini fanatizmə, ətalət və irticaya, geriliyə və avamlığa, cahillik və nadanlığa qarşı mübarizəsini tək  pedaqoji-maarifçi və hüquqşünas fəaliyyəti ilə deyil, həm də  qəzet vasitəsilə aparır, bu məşəqqətli yolda təqiblərə, təzyiqlərə məruz qalır, amma dediyindən sonadək dönmür. Xeyriyyə cəmiyyəti yaratmaq məqsədilə qarış-qarış gəzdiyi məmləkətin ən işıqlı adamlarını başına toplayıb sözdən işə keçir, arzu və istəklərini əməli fəaliyyəti ilə gerçəkləşdirə bilir.
  "İşığa gedən yol" sırf tarixi əsər deyil. Sadəcə müəllifin məharəti orasındadır ki,  tarixi hadisələrə mükəmməl bədii don biçməyi bacarıb, romanı uzun-uzadı quru arxiv materialı və tarixi faktlarla doldurmaqdan qaça bilib. Nəticədə  Azərbaycan sənədli-bədii nəsrinin faktına çevrilən çox oxunaqlı bir roman yaranıb. Diqqətləri çox səbr və təmkinlə o dövrün ictimai-siyasi hadisələrinə fokuslayan müəllif, qəhrəmanının – sözün əsl mənasında, millət yolunda can qoyan fədai bir insanın – Zərdabinin Tiflis gimnaziyasından başlanan, Moskva universitetində təkmilləşən,   Bakı  ictimai-tarixi mühitində isə  kamilliyə çatan ömrünün az qala günbəgün səhifələrini təsvirə gətirməklə məmləkətin yarım əsrdən uzun bir tarixinin mənzərəsini  də gözlər önündə sərgiləmiş olur. Özü də necə? Bunu hadisəçilikdən qaçıb yalnız mahiyyətə varmaqla etmək mümkün idi ki, müəllif də bunu çox ustalıqla bacarıb.
  "İşığa gedən yol"... Bu işıq tək Həsən bəy Zərdabinin şəxsi həyatına tutulan işıq yox, o dövr Azərbaycan ictimai-siyasi həyatına, general-leytenant F.B.Ağayevin, general-leytenant K.X.Naxçıvanskinin, M.F.Axundovun, S.Ə.Şirvaninin, Natəvanın, S.Nigarinin, N.Vəzirovun, M.Şahtaxtlının, Ə.Goraninin, H.F.Ordubadinin, M.T.Sidqinin, Xalxalinin, Şükuhinin, H.Z.Tağıyevin, Ə. Topçubaşovun və  digər say-seçmə insanların simasında elmi-mədəni düşüncə və ziyalılıq tariximizə salınan gur işıqdı.
  Əsərdə bir dastan estetikası var, hiss etdiyim qədər, bu, real tarixi hadisə və faktlara müəllif yanaşmasının  olduqca vacib şərti kimi meydana çıxıb. Eyni zamanda, Sona xanımın  o dövrün təhkiyə və stilistikasını sonadək qoruyub saxlamaq bacarığı da əsərə böyük epik vüsət verib. Hadisə və təhkiyənin tempinə uyğun olaraq  bir-birini tez-tez,  sürətlə əvəz edən və çox aydın hiss olunan müxtəlif üslublar (bədii, elmi, rəsmi-kargüzarlıq,  danışıq və məişət) muğamda tamam dəstgahın gah enib, gah yüksələn tembrindən sanki heç nəyi ilə fərqlənmir.  Bura müəllifin yüksək yazı texnikası və cilalanmış fərdi poetik dilini də əlavə etmiş olsaq, bəs qədər böyük bir dövrü əhatələyən - sohbət hadisələrin miqyası  yox,  onlara yanaşma aspektinin genişliyindən gedir, 800 səhifəyə yaxın bir epopeyanın, necə deyərlər, su kimi içilməsinin səbəbləri tam aydın olar. Qəti qənaətimdi ki, nə olmuş olsaydı belə, bu əsəri bundan  yaxşı yazmaq olmazdı.  
  Respublika Dövlət mükafatı almağa tam haqqı olan, ona layiq bir əsər kimi qavradığım "İşığa gedən yol"  görkəmli adamların həyatı seriyasından  çağdaş Azərbaycan nəsrinin çox gözəl örnəklərdən biridi. Kim bilir, bəlkə də, itmiş oxucu auditoriyasını və kitaba olan marağı məhz bu cür əsərlərlə geri qaytarmaq olar. Təbii ki, onda xaotik söz bumu içərisində inci tapmağın çətinliyi ilə üz-üzə qalan tələbkar oxucunun haqlı olaraq verdiyi görəsən, o yaxşı kitablar necə oldu, o müəlliflər hara qeybə çəkildi tipli sualları da eşidilməz.
 

 
 
  Qəhqəhəsi dağlar uçuran Faxralı ləqəbli dostum Səməndər Məmmədov barədə indiyəcən  bir neçə yazım olub ki, onların hər biri qırx beş illik dost ömrünün olsa-olsa  ötəri  anlarının yazıya gələn təsviridi. Nəyi dəyişsə də, sifəti dəyişməyən bu insanı, hələ tələbəlik illərindən, sözün yaxşı mənasında,  həm iddialı,  həm də sözlə, daha konkret desəm isə,  odla-közlə  oynayan gördüm. "Bu faktın özü belə sübut edir ki, o yazılarımdan birində idi, Səməndər hansı sahədə çalışsaydı, oranın birinci adamı olmalıydı. İcra aparatında başçı, orduda sərkərdə, şeirdə bayraqdar..." Elə onda hiss eləmişdim ki, saza-sözə  aşırı vurğunluğun, o qaynar təbin, sönməz ehtiras və çılğınlığın  axırı kitabla, geniş anlamda isə irimiqyaslı yaradıcılıq işi ilə  bitəcək. Budur, hazırda qarşımda müxtəlif səpkili iyirmi kitabın siyahısı, sonuncunun isə özü var: "Faxralılar". Yadımdadı ki, Səməndərin ilk şeir kitabı da hələ otuz-otuz beş il əvvəl "Faxralı" adı ilə işıq üzü görmüşdü. Yeri gəlmişkən, Ceyms Coysun da kitablarından biri "Dublinlilər" adlanırdı. Orada görkəmli nasirin, dəyərini hələ də saxlayan hekayələri toplanmışdı.
Ola bilər texniki parametrləri romanınkına uyğun gəlməsin, amma mahiyyət etibarilə "Faxralılar" özü bir romandı. Deməzdim ki, bu yazıları bir-birinə bağlayan  onun tək bir kənddən, Borçalının  ağır ellərindən olan Faxralıdan bəhs etməsidi, heç onu da deməzdim ki, şirin ləfzi, səlis nitqi, rəvan və axıcı dili  olan Səməndər necə danışırsa, o cür də yazır və bu, onun bütün yazılarında çox qəribə bir ədəbiyyat növrağı yaradır,  amma məxsusi olaraq diqqətə çatdırardım ki, ayrı-ayrı bədii-publisistik mətnlərdən ibarət olan yığcam portret-oçerk və esseləri qırılmaz tellərlə bir-birinə bənd eləyən cəhət bundan da çox, onun  vahid ədəbi-estetik dəyərə, məntiqi ardıcıllığa və daxili harmoniyaya malik olmasındadır.
  Əsərdə yüzdən çox surət: alim, şair, müəllim, hərbçi, döyüşçü, el ağsaqqalı, din xadimi, nəticə etibarilə isə ümumi konteksdə iri hərflərlə yazılmağa layiq olan vahid bir faxralılı obrazı, elm və sənət yolunda hər bir çətinliyə sinə gərməyi bacaran irfan əhli var. Məhz buna görə kitab  başdan-başa  insan mənzərələrindən ibarətdir və təfərrüata varmadan deyim ki, bütöv Qafqazın on beş minə yaxın əhaliyə malik ən böyük kəndlərindən  hesab olunan  Faxralıdan rəsmi olaraq yüzdən çox elm adamı  (elmlər namizədi və doktoru) pərvazlanıb ki, onlardan bir çoxu respublikamızın ədəbi, elmi, ictimai və mədəni həyatına öz dəyərli töhfələrini vermiş və bu gün də davam etməkdə olan insanlardır. Görkəmli qorqudşünas Hüseynqulu Məmmədli, professorlar Şamil Qurbanov, Şəmistan Mikayılov, Əli Hüseynov, Namaz Bədəlov, Süleyman Qasımov, Rəhilə Ramazanlı, Elxan Məmmədli, xeyriyyəçi Arif Əliyev, Mətbuat Şurasının sədri Əflatun Amaşov və digərlərini bu gün respublikada tanımayan çox az adam olar. İbrətamiz faktdı:  "XIX əsrin sonu və XX əsrin ilk iki onilliyini əhatə edən dövrdə... Borçalıda fəaliyyət göstərən 116 poeziya təmsilçisindən  36 nəfəri şair, 61 nəfəri el şairi, 19 nəfəri isə yaradıcı aşıq olub".
  Əsərdə Faxralı obrazının kimliyini, nəçiliyini və onun xarakterini incələyən, açan, bəlirləyən, nə qədər ştrix-məqam var?! Onlardan birinə üstünlük verib, digərlərini diqqətdən kənarda saxlamaq niyyətim yoxdur, intəhası bir neçəsinin sadəcə adını sadalamaqla müəllifin yaradıcılıq müstəvisində nələrə və hansı məqamlara məxsusi yer ayırdığını diqqətə çatdırmaq istərdim. "Mən Nəbiyəm, aşıqların zəriyəm", "Öyrədənin və öyrənənin haqq səsi" və yaxud "Ocaqdı Şamilim, pirdi Şamilim" esseləri, xüsusən də "Sazlı-sözlü Faxralı" bölməsi nəzərimcə, ayrıca bir araşdırma mövzusudu. Müəllifin tədqiqatçı zövqünə güzgü tuta  biləcək bir məqam olmaqla yanaşı,  əsərin ümumi palifoniyasına  bir elm ovqatı gətirən bu amil özlüyündə onun həm də mükəmməl bir tədqiqat işi olduğu təəssüratını yaradır. Söhbətimin bu yerində müxtəlif ədəbi mükafatlara layiq görülən Səməndərin eyni zamanda, iyirmidən çox kitabın müəllifi olduğu faktını nəzərə almaqla bugünkü gündə onun filologiya üzrə fəlsəfə doktoru almağa tam haqq etdiyini də deməliyəm.   

 
 
 
 
  Nəcib və xeyirxah əməlləri ilə həyatı daha da zinətləndirən insanların xidmətlərini unutmayıb da, onu ədəbiyyata daşımaqla yaxşıların ömrünü uzadan qədirbilən dostun bu kitabı nəzərimdə faxralıların şəninə ucaldılmış qədir ağacıdı: "Hər dəfə yolum Borçalıya, böyüyüb boya-başa çatdığım Faxralı kəndinə düşəndə mütləq bir vaxtlar təhsil aldığım orta məktəbə baş çəkir, mənim üçün dünyanın ən müqəddəslərindən olan müəllimlərimlə görüşürəm. Xəyal məni çəkib yenidən keçmişə - bir vaxtlar təhsil aldığım bu təhsil ocağına ayaq döydüyüm illərə aparır. Xatirələr çözələnir, yaddaşlar təzələnir. Elə bil hər şey dünən olubmuş" deyən müəllifin nostalji duyğuları kimin üçün qüssə dolu tanış mənzərə deyil?!  
  İstedadlı şair, ünsiyyətcil insan, gözəl natiq, xeyriyyəçi və çörəkli kişi kimi tanıdığım, qırx beş ilin məsləkdaşı olan canlara dəyən dost Səməndərin  bu qədər od-ocaq təəssübkeşi olduğuna qətiyyən təəccüblənmirəm. Konkret fakt, dəlil və arqumentlərlə sistemli şəkildə təqdim etdiyi müxtəlif sənət, peşə və vəzifə  sahibi olan insanları, yəni öz  qəhrəmanlarını  urvatlı etmək istəyi  küll halında  qədirbilənliyin ədəbi-estetik dərkinə xidmət edir. Nəticə isə ondan da qanunauyğundu: "Faxralılar" bu kənddən olanların vizitkartıdı.