Biz imzaları yox, əsərləri dərc edirik...

Atamla bağlı xatirələr – Sergey Lvoviç Tolstoy
2933
08 Avqust 2019, 09:49
  Artkaspi.az saytı Sergey Lvoviç Tolstoyun "Atamla bağlı xatirələr” yazısını təqdim edir:
 
 

 ALTINCI HİSSƏ

I FƏSİL
I-VII fəsillərdə hər şey yenə də Yasnaya Polyananı xatırladır. Özünün də dediyi kimi, "Levinin "şerbatski elementiylə” batıb gedən öz dünyasına, sahmanına heyfi gəlirdi”. Levini Tolstoyla, "şerbatski elementi” isə "bersovski elementi” ilə əvəz etsək, Yasnaya Polyanın 70-ci illərindəki taleyinə gedib çıxarıq. Levinin malikanəsində Kitinin bacısı Dolli Oblonskinin ailəsi yaşadığı kimi, Yasnaya Polyandakı fligeldə də Sofya Andreyevananın bacısı Tatyana Andreyevna Kuzminskayanın ailəsi yaşayırdı. 
 
II FƏSİL
 
Hətta ən kiçik xırdalıqlar belə Yasnaya Polyanadakı həyatı xatırladır. Məsələn, moruq mürəbbəsinin suyla, yoxsa su əlavə etmədən bişirilməsi məsələsi. Yasnaya Polyanaya müəyyən işlərlə bağlı Moskvada fəaliyyət göstərən "Azbuka” nəşriyyatının ağbəniz, kök alman sahibi F.F.Risin də gəldiyini xatırlayıram. Yasnaya Polyanada moruq mürəbbəsinin su ilə bişirildiyini görüb, susuz bişirməyi məsləhət görmüşdü. Bu üsul əvvəlcə şübhə doğursa da, sınaqdan keçiriləndən sonra çox bəyənilmişdi. 
 
 

II FƏSİL
"Ucuz mallar”dan ev, məişət üçün lazım olan müəyyən şeylərin alınması Sofya Andreyevna və Tatyana Andreyevnanın üzərinə düşürdü. "Ucuz mallar” və ya "ucuzluq” dükanların brak və ya satılmayıb-qalan malların ucuz qiymətə satılmasıdır. 
 
II FƏSİL
"Levin knyaginiyanı başqa kürəkənlər kimi "maman” çağırmırdı. Və bu, knyaginiyaya xoş deyildi”.  "Levin qayınanasını nə qədər çox sevsə belə, dünyasını dəyişmiş anasının  ruhuna hörmət olaraq ona belə müraciət edə bilməyib. Elə həmin bu səbəbdən də Lev Tolstoy qayınanasına  "maman” və ya anaya müraciət zamanı istifadə olunan  digər sözlərdən də heç birini deməyib. Ona ancaq Lyubov Aleksandrovna kimi müraciət edib. 
 
VIII FƏSİL
"Tikilən fligeldə usta pilləkəni korlamışdı. Bütün pillələr sanki eniş üçün nəzərdə tutulmuşdu... İndisə podratçı həmin bu pillələri saxlayaraq ona daha üç pillə də əlavə etmək istəyirdi”. O, pilləkənləri düzəldə biləcəyinə əmin idi. O deyirdi: " – kim ki lap aşağıdan, əvvəldən başlayacaq, gedər, gedər, gələr”. Eynən belə bir hadisə 1872-ci ildə Yasnaya Polyanada evin yenidən tikilməsi zamanı baş vermişdi. "Gedər, gedər, gələr” ifadəsini o, adətən, "ya Allah” umuduna, əvvəlcədən planlaşdırılmamış işlər olanda deyirdi... 
 
IX FƏSİL. 
Levin, Obolonski və Veslovskinin ov səhnələri Tolstoyun 70-ci illərdəki ovunu xatırladır. Levinin getdiyi birinci bataqlıq Yasnaya Polyanadan 7 verst aralı olan Diqotne bataqlığıdır. Cil və qızılağacla dolu, yaxınlığında dəyirman olan  böyük Qvozdev bataqlığı Yasnaya Polyanadan iyirmi verst aralı, Karamışeva kəndinin yaxınlığındakı Solova çayının bataqlığıdır. Levin deyir: "Bu tərəfində adi tənbəlcüllüt quşları, Qvozdev bataqlığının o tərəfində isə orta tənbəlcüllüt quşları var”. Levn sözünü axıra kimi demir və oxucu üçün nəyin bu tərəfini dediyi  anlaşılmaz qalır. Tolstoy dəmir yolu ilə iki yerə bölünmüş bataqlığı nəzərdə tuturdu. 1873 və ya 1874-cü ildə Lev Nikolayeviç bu bataqlıqlara qonağı skripkaçı İppolit Maxyloviç Naqornovla getmişdi. Yadımdadır ki, o, eynən Veslovki kimi Naqornovun təsadüfən açılan gülləsinin Lev Nikolayeviçin setteri Doranın dalınca qaçan itə dəyməsindən narazı qalmışdı. Levinin iti Laskanın da öz prototipi var. O, Lev Nikoleyeviçin setteri Doradır. Ona bu ad Dikkensin "David Kopperfild”  romanındakı qəhrəmanın şərəfinə qoyulub. 
 
XIV və XV FƏSİLLƏR
Levinin Kitini qısqanması səhnələrində Tolstoy sırf özünü yazıb. Epizod Levinin Veslovkiyə bunu deməsiylə bitir: "Mən sizə demişdim ki, atları yəhərləyəsiz. – Necə yəni? – Verslovki təəccübləndi. – Hara gedirik ki? – Siz dəmir yolu stansiyasına gedirsiz, – Levin kədərlə dedi...”. T.A.Kuzminskaya qonaqların  Yasnaya Polyanadan yola salınması haqqında iki hadisəni yazır.  Birinci dəfə  1863-cü ildə Tatyana Andreyevnaya daha çox diqqət edən, meyil göstərən Anatoli Şostak qovulmuşdu. "Lev Nikolayeviç atları yəhərləməyi əmr etmişdi, Sonya isə Anatoliya xəstəliyini nəzərə alaraq getməyinin daha məqsədəuyğun olduğunu dedi”. 
İkinci dəfə, Kuzminskayanın sözlərinə görə, Lev Nikolayeviç tanışı Rafail Pisarevdən getməyini xahiş etmişdi. Bu, 1871-ci ilin sentyabrında olmuşdu. Pisarev Yepifansk qəzasının mülkədarı idi.  Yaraşıqlı, hündürboy, əzələli bir gənc idi. Yeri gəlmişkən, o, Hindistanda səyahət zamanı üstündə getdiyi filə hücum edən pələngə atəş açdığını da danışırdı.  Xaraktercə Veslovkiyə oxşamırdı. T.A.Kuzminskaya yazırdı: "Samovarın yanında oturan Sonya çay süzürdü. Pisarevsə onun yanında oturmuşdu. Məncə, bu onun yeganə qəbahəti idi. O, Sonyaya fincanları paylamağa kömək edirdi... O zarafatlaşır, gülür, arada bir nəsə demək üçün Sonyaya tərəf əyilirdi. Mən Lev Nikolayeviçə baxırdım. Əsəbindən rəngi qaçmış, kefi pozulmuş Tolstoy süfrədən qalxır, otaqda o başa-bu başa var-gəl edir, otaqdan çıxır və yenidən qayıdırdı. Və birdən necə oldusa içindəki bu narahatlığı mənimlə bölüşdü. Sonya da buna fikir vermişdi və nə edəcəyini bilmirdi. Bu, səhəri gün Lev Nikolayeviçin əmri ilə hazırlanan faytonun arabaçası həmin gəncə "atların yola çıxmağa hazır olduğunu” deməsiylə bitdi. Kuzminskayanın sözlərinə görə, Pisarev də Anatoli Şostakın qovulduğu üsulla qovulub: hər ikisinə də deyiblər ki, sizin üçün atlar hazırdı. Mənim buna şübhəm var. Atamın Pisareva qarşı qısqanclığını xatırlayıram. Amma ona "sizin üçün atlar hazırdı” deyilməsini xatırlamıram.
 
XIX FƏSİLLƏR   
Tolstoy Vronskinin malikanəsinə oxşar varlı ailələrin malikanlərində çox olmuşdu. Onların içində ən çox Mtsenk qəzasının Voin kəndindəki P.P.Novosiltsevin və Boqoroditskda  (Tula quberniyası) A.P.Bobrinskinin  malikanəsi bənzəyir. Lev Nikolayeviç Novosiltsevin malikanəsi haqqında 1865-ci ildə yoldaşına yazırdı: "gözəllik və nəciblik üçün hər şey – parklar, göllər, points de vue (lanşafta mənzərə) və hamısı da çox gözəl”. Bobrinskinin malikanəsində  o, çox güman ki,  1873-cü ildə D.D.Obolenskiylə Boqoroditsk qəzasında ov vaxtı olub. Bobrinski Tula quberniyasının ən varlı torpaq sahibkarlarından biri idi. Eynən Vronski kimi o da öz hesabına xəstəxana Boqoroditskdə tikdirmişdi.
 
XIX FƏSİL
Anna Vronskinin evində yaşayan həkim haqqında deyirdi: "Deyə bilmərəm ki, o tamam nihilistdir, amma ki bıçaqla yeyir...”. Bıçaqla yemək, yeməyi ağzına çəngəllə yox, bıçaqla qoymaq nəzərdə tutulur. Bu, o zamanlar, elə indinin özündə də pis vərdiş hesab olunur. Annanın fikrincə, bu cür pis maneralar ancaq "nihilistlərdə” ola bilər. 
 
XXV FƏSİL 
Anna Hötedən bir qutu kitab almışdı. Hötenin Moskvada məşhur ingilis və fransız kitablar dükanı vardı.
 
XXVI–XXX FƏSİLLƏR
Tolstoyun hansı zadəgan toplantılarında iştirak etdiyi aydınlaşdırılmayıb. Orda iştirak etməsinisə Yasnaya Polyanadakı sandıqda iki zadəgan mundirinin (biri atasının, biri özünün) olması sübut edir. Zadəgan toplantıları ildə üç dəfə keçirilirdi. Tula toplantısı romanın yazıldığı vaxtlarda  – 1873-cü ildə baş tutmuşdu. Bəlkə də, Tolstoy orda olub, bəlkə də, heç olmayıb. O haqda həmin toplantıda iştirak edən  zadəganlardan eşidib. Kaşin zadəgan toplantısı Tula toplantısının həmin ilki görüşünü xatırladır. 1873-cü ilə kimi orda başçı Minin olub. Ona Koznışevin Snetkova haqqında dediklərini şamil etmək olar: "O, hər zaman zadəganlığın tərəfində olub, xalq təhsilinə qarşı çıxıb və zemstvoya böyük anlam verirdi”.
Romanda Kaşində Snetkovun yerinə Nevedovskini seçilməsi təsvir olunub. O, daha çox müasir zadəgan idi və zemstvaya da ürəyi yanırdı. Həmçinin Tulada da 1873-cü ilin dekabrında Mininin yerinə Pyotr Fedoroviç Samarin təyin olunmuşdu. O, təhsilli, reformları sevən bir adam idi. 
Zadəgan başçılarının necə seçildiyini bilmək üçün seçki haqda qanunun maddəsini bilmək lazımdır. Bu maddəyə əsasən mütləq şəkildə iki şəxsi – başçını və buna namizədi seçmək lazım idi. Lakin onlar ayrı-ayrılıqda seçilmirdilər. Çox səs toplayan başçı, az səs yığan isə namizəd olurdu.  Birinci seçilən şəxs hələ başçı seçilmiş olmur. İkinci seçilən şəxs daha çox səs toplayıb başçı təyin edilə bilər. Buna görə də seçkiləri elə qurmaq lazım idi ki, çoxluğun istəmədiyi şəxs az səs toplasın. Bütün intriqalar bu maddədəki oyunlara görə gedirdi. Snetkov seçiləndə Nevedovskinın partiyası öz namizədini Snetkovdan daha çox səs üstünlüyü ilə irəliyə çəkmək istədi və buna da nail ola bildi.
 
  Ardı var

  Rus dilindən tərcümə edən:  Xanım Aydın